Makaleler ;

<<<Sosyal İslam Makaleleri

İSLAM HUKUK DOKTRİNİNDE HAPİS MÜESSESESİ VE MAHPUSLARA YAPILACAK MUAMELE

Yrd. Doç. Dr. H. Mehmet GÜNAY

I. HAPİS KAVRAMI

"Hapis" dilimize Arapça'daki "habs" kelimesinden geçmiştir. Masdar olan "habs" sözlükte "tutmak, alıkoymak, engellemek" gibi anlamlar taşımaktadır¹.

İlk dönemlerde bir malın özel mülkiyetten çıkarılarak Allah yolunda kullanılmak üzere kamu yararına ayrılması işlemi olan vakfa da "habs-hubus" ve "tahbis" denilmiştir². Nitekim, bazı İslam hukuku eserlerinde genel olarak vakıf müessesesi için "hapis (habs)" deyimi kullanılmaktadır³.

Hukuk literatüründe ise hapis insan hapsi (habsü'n-nefs) ve eşya, mal hapsi

(habsü'1-ayn) olmak üzere iki kısma ayrılmaktadır⁴. İslam hukuku eserlerinde huku­ki bir terim olarak hapsin çeşitli şekillerde tanımı yapılmıştır ki, burada biri geniş öbürü dar anlamda olmak üzere iki tanesini zikretmek yerinde olacaktır:

"Hapis, bir şahsı cezalandırmak veya başka bir maksatla bir yere kapatmak, bir malı bir yerde göz altında bulundurmaktır.”⁵     

"Bir şahsı kendi başına tasarrufta bulunmaktan men ve alıkoymak; dinî ve sos­yal işlerini yerine getirmek üzere dışarı çıkmasına engel olmaktır"⁶ . Bu tarifi günümüzün hukuk dili ile kısaca "sanık veya suçluyu belli bir mekanda cebren alıkoyarak şahsi hürriyetini kısıtlamak" şeklinde ifade etmek mümkündür⁷.

Görüldüğü üzere birinci tanım hem insan hem mal hapsini, ikincisi ise sadece insan hapsini ifade etmektedir. Hapsedilen şahsa veya mala mahbûs veya habis, hapsedilen yere de mahbis, mahbese (hapishane, tevkifhane, cezaevi) denilmekte­dir⁸. Arapça'da secn kelimesi "hapsetmek" anlamındaki habs kelimesi ile eş anlamlıdır. Sicn ise hapishane manasına gelmektedir ki, bu manada Kur'an-ı Kerim'de geçmektedir⁹. Bu kökten secin veya mescûn kelimeleri de mahpus karşılığında kullanılmaktadır¹⁰.

Bu çalışmada esas itibariyle dar anlamda hapis, yani insan hapsi söz konusu edilecektir ki, bu anlamda hapis, hürriyeti bağlayıcı cezaların en başta gelen türünü teşkil etmektedir.                                                                                                

II. HAPSIN HUKUKİ DAYANAĞI

Hapis cezasının tarihi oldukça eskidir. Kur'an-ı Kerim'de Hz. Yusuf’un kıssası anlatılırken zindan hayatına ilişkin bilgi verilmektedir¹¹. Hayasızlık (fuhuş) yapan kadınlarla ilgili olarak gelen ilk ayetlerde de hapis kavramından söz edilmektedir¹². Diğer taraftan, yol kesip haydutluk yaparak toplumun huzur ve güvenliğini bozan kişilere verilecek cezalardan söz eden bir ayette, "... yahut yeryüzünden nefyedilmeleri"¹³ ifadesi kullanılmıştır ki, burada geçen "nefy" kelimesini başta Hanefîler olmak üzere kimi hukukçular hapis cezası olarak yorumlamışlardır¹⁴.

Hz. Peygamber (s.a.) sınırlı sayıda da olsa çeşitli suçlardan ötürü hapis cezası uygulamıştır. Kaynakların bildirdiğine göre, Hz. Peygamber bîr suçlama sebebiyle bir adamı hapsetmiş¹⁵, cinayetten suçlanan Sumâme b. Üsâle'yi mescidin duvarına bağlamıştır¹⁶. Tay kabilesinden Hatem'in kızı, mescidin kapısının yanında hurma dallarıyla çev­rili ve kadınlara mahsus bir odaya hapsedilmiştir¹⁷. Benzer şekilde Hz. Peygamber Beni Kurayza yahudilerinden esir aldıkları kimseleri Hâris'in kızının evine hapsetmiştir¹⁸ Ayrıca Hicaz bölgesinde bir grup insan arasında tartışma ortaya çıkmış ve bir kişi öldü­rülmüştü. Hz Peygamber (s.a.) bir memurunu göndererek katilleri hapsettirmiştir¹⁹.

Diğer taraftan, yerinde değinileceği üzere Hz. Peygamberdin (s.a.), "Ödeme gücü bulunan borçlunun borcunu savsaklaması, onun kişilik haklarına müdahele edilmesini ve cezalandırılmasını helâl kılar"²⁰ hadisinde geçen "cezalandırılma (uku­bet)" ifadesini de bir çok İslam hukukçusu "hapis" olarak yorumlamıştır²¹.

Hz. Peygamber'den sonra da halife ve kadıların bazı suçluları hapsetmiş ol­dukları çeşitli kaynaklarda yer almaktadır²². Bütün bunlardan İslam hukukunda bazı suçları işleyenleri hapsetmenin caiz ve meşru olduğu sonucu çıkmaktadır. Bu konuda icma 'meydana geldiği de ileri sürülmüştür²³. Bununla birlikte İbn Hazm gi­bi, hapsi bir ceza olarak meşru görmeyen bazı hukukçular da yok değildir²⁴.

III. HAPİSHANE

Hemen belirtmek gerekir ki, Hz. Peygamber (s.a.) ve ilk halife Ebû Bekir dö­nemlerinde özel olarak yapılmış hapishane binasının olmadığı konusunda İslam bil­ginlerinin ittifakı vardır. Anılan dönemde mahkûmlar, evlerde, mescitlerde, kuyular­da²⁵ ve dehlizlerde (mahzenlerde) hapsediliyorlardı²⁶. Bazı rivayetlerde dört halife döneminde de müstakil hapishanelerin bulunmadığı ifade edilmiştir²⁷. Bununla birlikte, Hz Ömer (r.a)' in Mekke'de Sefvân b. Ümeyye'den dört bin dinara bir ev sa­tan alarak orayı hapishane olarak kullandığı kaynaklarda yer almaktadır²⁸. Bu rivaye­te dayanarak ilk kez hapishane ihdas eden kişinin Hz. Ömer olduğu ileri sürülmüştür²⁹.

Fakat hapishane için ilk defa özel bir yer ihdas eden kişinin Hz. Ali olduğu İs­lam bilginlerince ağırlıklı görüş olarak kabul edilmektedir. Nitekim, değişik kaynaklar Hz. Ali'nin "Nâfi" isminde bir hapishane yaptırdığını fakat bunun pek sağlam olmaması sebebiyle hırsızlar tarafından delinerek içine girildiğini bu yüzden de bazı mahkûmların firar ettiğini bunun üzerine onun "Mahyes (Muhayyis, Muhayyes ya da Serahsî'ye göre mahbis³⁰)" adında taştan ve çamurdan sağlam bir hapishane binası yaptırdığını bildirmektedir³¹. İlk defa özel olarak bir hapishane ihdas eden kişinin kim olduğu hususunda varit olan bu farklı rivayetler şu şekilde uzlaştırılmaktadır : Hz. Ali hapishane için özel bir yer ihdas edip başlangıçtan itibaren onu hapishane maksadıyla kullanan ilk kimsedir. Hz. Ömer'in yaptığı ise, önceleri ev ve benzeri bir maksatla kullanılan yeri, duruma göre ve geçici olarak hapishane olarak kullan­maktan ibarettir³².

İslam hukukçuları mahkûmların cinsiyetine, yaşına, işlediği suçun niteliğine, sosyal ve hukuki konumuna ve bağlı bulunduğu idari merciye göre değişik hapishane türlerinden bahsetmektedirler³³. Sözgelimi, cinayet suçundan mahkûm olanlarla medeni hukuk hükümlerine göre yargılanan mahpusların ayrı mekanlara hapsedilmesi gerektiği vurgulanmaktadır³⁴. Nitekim, bazı kaynaklarda biri vali (sicnü'1-vâlî) diğeri kadı'ya (sicnü'1-kâdî) ait olmak üzere iki çeşit hapishaneden söz edilmektedir^35.

Ayrıca İslam hukukçuları bir kişiyi hapsetme yetkisi konusunda idarecilerle kadıları birbirinden ayırmakta ve idarecilerin bu husustaki yetkilerinin daha geniş olduğunu belirtmektedirler³⁶. Anlaşıldığına göre, öldürme, hırsızlık gibi ağır suçlardan mahkûm olanlar valilere ait hapishanelere kapatılmaktadır. Fakat bu hapishanelerde de mahkûmlar suçlarına göre ayrı ayrı yerlere konulmaktadır³⁷. Borcu sebebiyle hapse mahkûm olanların ise genellikle kadılara ait hapishanelerde tutulduğu görülmektedir.

Bu hapishaneler daha az emniyet şartlarını taşımaktadırlar. Ancak İslam hukukçuları, hapse mahkûm olan borçlunun, daha az emniyet şartlarını taşıyan hapishaneden kaçması ihtimal dahilinde ise, tam emniyet şartlarını haiz valilere ait hapishanelere nakledilmesi gerektiğini söylemişlerdir³⁸. Ayrıca siyasi ve askeri tutukluların da ayrı yerlerde ve farklı muameleye tabi olacağı da kaynaklarda belirtilmiştir³⁹.

Diğer taraftan hapse mahkûm edilen kadınlar için özel bir hapishane ihdas edilmesi, bu mümkün olmazsa, kadının güvenilir başka bir kadının yanında veya bir mahremi ile beraber hapsedilmesi gerektiği de kaynaklarda yer almaktadır⁴⁰. Benzer şekilde, çift cinsiyetli (hünsâ) kişilerin de erkeklerden ve kadınlardan ayrı mekanlara kapatılmasının gereği de hukukçular tarafından vurgulanmıştır⁴¹. Bu arada bazı ilini adamları mahkûmları yaşlarına göre de ayırıma tabi tutmanın lüzumu üzerinde durmaktadırlar⁴².

Klasik İslam hukuku kaynaklarında hapishanelerin yapılış tarzı hakkında açık bir hükme rastlamak güçtür. Şu kadar var ki, hukukçular özellikle borçluların hukukî tasarruflarına engel olacak bir evin, hatta herhangi bir yerin bile hapishane olarak kullanılabileceğini ifâde ederler⁴³. Ayrıca hapishane olarak kullanılan mekanların belli bir konforu taşıması da üzerinde durulan hususlardan biridir⁴⁴. Nitekim İslam hukukçuları hapishanelerin aydınlatılması gerektiğini⁴⁵; mahkûmların kapatıldıkları yerin dar olmaması, rahatça yürümek, abdest almak, namaz kılmak için uygun yerler bulunması, onları yazın sıcağından, kışın soğuğundan koruyacak bir nitelikte olması gerektiğini irade etmişlerdir⁴⁶. Öte yandan hapishane mekanlarının temizliğinin sağlanması da İslam'ın öngördüğü genel ilkeler açısından bir mecburiyet olarak kabul edilmektedir⁴⁷. Fakat burada belirtmek gerekir ki, hapishane bir ceza infaz yeri olması itibariyle, orada normal bir evde bulunan konforun bulunması da düşünülemez.

Tam tersine buradaki mahkûmların kapatıldığı yerin belli ölçüde mahrumiyetler içinde olması işin tabiatı gereğidir⁴⁸.

Başlangıçta, mahbuslann idari işleriyle başkent Medine'de halifeler, valiler ve hakimler meşgul oluyorlardı. Kaynaklarda Hz. Ali'nin, yaptırdığı hapishanelerin emniyetinden ve yönetiminden sorumlu olacak bir kişiyi tayin ettiği bildirilmektedir⁴⁹.

Hapishanelerin yönetiminden sorumlu olacak kişileri ifâde etmek üzere kaynaklarda "vâli's-sicn"⁵⁰, "sâhibu's-sicn", "sâhibu'1-hırs"⁵¹ gibi kelimeler geçmektedir ki, bunlar bugünkü hapishane müdürlerini karşılamaktadır⁵². Bazı eserlerde ise, "emir"⁵³, "emin"⁵⁴ "haris"⁵⁵, "cilvâz" "kâim"⁵⁶, "hâcib"⁵⁷ gibi kelimelere rastlanmaktadır. İslam hukukçuları burada geçen "emîr" ya da "emîn" kelimesini "seccân" olarak yorumlamışlardır⁵⁸. Bu kelime de Arapça'da hapishanelerde görevli gardiyan anlamına gelmektedir⁵⁹. Diğer kelimeler de hapishanede görev yapan bekçi, polis ve diğer hizmetlileri irade etmektedir⁶⁰.

Hukukçular hapishane görevlilerinde bulunması gereken vasıfları da saymışlar ve bu görevi yürütecek kişilerin, hayır ehli ve güvenilir⁶¹; akıllı, basiretli ve sağduyulu⁶² ; insaflı ve merhametli⁶³, aynı zamanda bedeni açıdan yeterli olmasını asgari şart olarak ileri sürmüşlerdir⁶⁴.

İslam hukukçuları, mahkûmların yiyecek ve giyecek ihtiyaçlarının karşılanması için idarenin alması gereken tedbirleri ve hapishane görevlilerinin yapması gereken işleri de detaylı bir şekilde açıklamışlardır. Araştırmanın boyutunu aşması nedeniyle burada ayrıntılara girilmeyecektir⁶⁵.

IV.HAPSİN ÇEŞİTLERİ

İslam hukukçuları hapsi çeşitli açılardan sınıflandırmaya tabi tutmuşlardır. İslam hukuku kaynaklarında,  hukuki niteliği ve kendinden beklenen gaye bakımından ceza niteliğinde hapis, ihtiyati tedbir niteliğinde hapis ve baskı aracı niteliğinde hapis olmak üzere genel olarak üç ayrı hapis çeşidi üzerinde durulmaktadır:

A. Ceza Niteliğinde Hapis (Mahkûmiyet)

Hapis cezası, hakkında had ve kısas cezası öngörülmemiş olan fiiller ve suçlardan bir kısmı için verilmektedir. Bir başka anlatımla İslam hukukunda hapis cezası bir ta'zir çeşidi olarak ele alınmaktadır⁶⁶.

Bu ceza, hem Allah haklarının hem de şahsî hakların ihlâli sebebiyle söz ko­nusu olabilir⁶⁷. Nitekim, İslam hukukçuları, suç işlemeyi alışkanlık haline getirenlerin, cinayet işlediği halde çeşitli sebeplerden ötürü had ya da kısas cezası uygulanamayan suçluların, suçlu kimselere yardım ve yataklık yapanların, bilgisiz ve tecrübesiz olduğu halde meslek icra eden tabiplerin, dinden dönenlerin, zındıkların, ehli beytten birine hakaret edenlerin, ashaba şovenlerin, Hz. Peygamber'in ağzından ya­lan uyduranların, bid'at çıkaranların, ehil olmadığı halde yalan yanlış fetva verenlerin, kefaretini yerine getirmeyenlerin, defalarca had cezasına çarptırıldığı halde içmekten vazgeçmeyen içki müptelalarının, kadın ticareti yapanların, zararından endişe edilen homoseksüellerin, hamamlarda avret yerlerini açanların, hırsızlıktan dolayı eli kesildiği halde bu suçu tekrar işleyenlerin, devlet ve kamu malına zarar verenlerin, faizli muameleler yapanların, içki ticareti yapanların, alış-verişte aldatma ve sahtekârlık yapanların, ihtikâr yapanların, dörtten fazla karı ile evlenenlerin, iki kız kardeş ile aynı anda evlenenlerin, vakıf malını satanların, vakıf mallarını hak sahiplerine vermeyenlerin, cizye, haraç, öşür gibi vergileri vermeyenlerin, emaneti inkâr edenle­rin, borçlu olduğu nafakayı ödemeyenlerin, yükümlülüğünü yerine getirmeyen ve killerin, yerine başkasının atanması imkansız durumlarda kaza görevini üstlenmekte kaçınan hakimlerin, mahkeme heyetine karşı gelen veya hakaret eden sanıkların, haksız yere başkası hakkında dava açanların, yalancı şahitlerin, başkası lehine belirsiz bir şeyi İkrar edip bunu açıklamaktan kaçınanların, devlet aleyhine faaliyet yapan müslüman casusların, devlete karsı ayaklanma teşebbüsünde bulunanların ve bu sayılanlara benzer diğer suçları işleyenlerin ta'zir niteliğinde olmak üzere hapis cezası ile cezalandırılabileceğini söylemişlerdir.

Benzer şekilde bazı hukukçular, hakkında niyabetin söz konusu olmadığı namaz, oruç, zekat gibi Allah haklarını yerine getirmekten kaçınanların da hapsedileceğini ileri sürmüşlerdir⁶⁸.

Diğer taraftan hukukçular, ta'zir niteğindeki hapis cezasının bir başka ceza ile birleştirilerek de verilebileceğini ifâde etmişlerdir. Bu tür hapis cezaları kimi zaman bir had cezasıyla birlikte verilir. Sözgelimi, zina suçundan dolayı yüz sopa cezasına çarptırılan bekâr kişiler ayrıca belli bir süre hapse veya sürgün cezasına mahkûm edi­lebilirler⁶⁹.

Hapis cezası bazen de, müessir fiillerde ek bir ceza olarak verilebilir. Sözgelimi, yaralama olaylarında eşitliğin imkansızlığı sebebiyle suçluya kısas uygulanamıyorsa "erş"le birlikte, hapis cezası da verilebilir⁷⁰.

İslam hukukçuları hapis cezasının diğer ta'zir cezalan ile de birleştirilerek verilebileceğini irade etmişlerdir⁷¹.

Ta'zir olarak verilen hapis cezasının asgarî ve azamî süresi ile ilgili değişik gö­rüşler ileri sürülmüştür. Kimi hukukçular, hapislik halinin üzerinden bir cuma namazı kılacak kadar sürenin geçmesini asgarî had için yeterli görmektedir. Kimileri ise, bu süreyi bir tam gün ile sınırlandırmaktadır⁷².

Şafiiler dışında çoğunluğu teşkil eden hukukçular, ta'ziren verilen hapis ceza­sı için azami bir sınır takdir etmeyip bu konuda yetkiyi hakime vermektedirler. Şafiilerden ise bu konuda üç ayrı görüş nakledilmiştir. Bir görüşe göre bu süre altı aydır, ikinci görüşe göre -ki mezhebin meşhur görüşüdür- bir yıldır. Sonuncu görüş ise cumhur gibi bu süreyi hakimin takdirine bırakmaktadır⁷³.

Bu noktada hemen belirtmek gerekir ki, belli suçlara belli sürelerin önceden takdir edilerek bunun kanunlaştırılmasına İslam hukuku açısından engel bir durum da söz konusu değildir⁷⁴.

İslam hukukçuları bir yıldan aşağı hapis cezalarını hafif, daha yukarı olanları da ağır hapis cezası saymışlardır⁷⁵. Diğer taraftan Kur'an, Sünnet ve sahabe uygulamasına dayanarak müebbet hapis cezasının da verilebileceğine hükmetmişlerdir⁷⁶.

Ta'zir niteliğindeki hapis cezasını düşüren sebepler de kaynaklarda detaylı olarak incelenmiştir. Muhpusun ölümü, aklını yitirmesi, tövbesi ve iyi halinin görülmesi, hapsin başka bir cezaya çevrilmesi, af gibi sebepler bu çerçevede tartışılmaktadır⁷⁷.

B. İhtiyatî Tedbir Niteliğinde Hapis (Tutuklama)

İslam hukuku kaynaklarında, işlenmiş bir suçun cezası olarak değil de, güvenlik gerekçesiyle veya sanığın kaçmasını önleme maksadıyla kişilerin hapsinden söz edilmektedir. Bu nitelikteki hapis üç kısımda incelenebilir:

l. Töhmet sebebiyle hapis (Soruşturma hapsi): Töhmet sebebiyle hapis, kendilerine, gerek Allah hakkına, gerekse şahsi haklara ilişkin olarak ağır bir suç isnat edilen şüpheli kişlerin (sanıkların) suçlu olup olmadığı aydınlanıncaya kadar hapsedilmesidir⁷⁸. İslam hukukçularının çoğunluğu, Maide suresinin 106. ayeti ile Hz. Peygamber'in⁷⁹ ve sonraki halifelerin uygulamalarını göz önünde bulundurarak, sanığın suçluluğuna delalet eden karinelerin kuvvetli olması, sanığın durumunun meçhul olması ya da şahsiyetinin güven vermemesi gibi gerekçelerle hakimin sanıkları gözaltına almasının meşru olduğunu belirtmişlerdir⁸⁰. Fakat bu hukukçular töhmet sebebiyle tutuklamanın ancak tehlikeli cinayet suçlarından sanık olanlar için söz konusu olduğunu, buna karşılık mali suçlar ile ta'zir gerektiren suçlarda bunun caiz olmadığını söylemişlerdir⁸¹. Bununla birlikte ortada ispat edilmiş bir suç bulunmadığı için aslî berâet ilkesinden hareketle sanığın tutuklanmasını uygun görmeyen hukukçular da vardır⁸².

Sanığın ihtiyati tedbir olarak hapsedilmesini kabul edenler de bu şekilde hapis yetkisinin kime ait olduğu hususunda görüş ayrılığına düşmüşlerdir. Kimi hukukçular bu yetkinin sadece valiye yani yürütme organına ait olduğunu ileri sürerken, kimisi de hem valinin hem de hakimin bu yetkiye sahip olduğu içtihadında bulunmuşlardır⁸³.

Hapsedilen sanığa ilişkin olarak, davanın selameti için görevinden azledilmesi, kelepçelenmesi (bağlanması), kendisine yemin verdirilmesi, başkasıyla görüşmesine ve haberleşmesine engel olunması, dövülmesi, itiraf için baskı yapılması, tutukluluk süresi ve suçsuzluğunun anlaşılması halinde mağduriyetinin tazmini gibi hukukçuların yer darlığı sebebiyle ayrıntılarına giremeyeceğimiz- değişik görüşleri vardır⁸⁴.

2. Güvenlik tedbiri olarak hapis: Serbest bırakılması halinde suç işleme tehlikesi taşıyan, topluma zarar vermesi kuvvetle muhtemel olan kişilerin bu zararlarını önlemek ve kamu menfâatini korumak gerekçesiyle tutuklanması, bu çeşit hapis müessesesini ortaya çıkarmıştır. Tariften de anlaşılacağı gibi güvenlik amaçlı tutuklamada tutuklanan şahsa yöneltilmiş bir suçlamanın bulunması şart değildir⁸⁵.

İslam hukukçuları, suç işlemeyi alışkanlık haline getiren ve serbest dolaşması halinde insanlara zarar vermesi kuvvetle muhtemel olan kişilerin tövbe edinceye veya düzeldiği anlaşılıncaya kadar hapsedilmesini, nazarı kuvvetli olanların zararını önlemek için hapsedilmesini, isyana katılmasını önlemek için asilerin hanımları ve çocuklarının hapsedilmesini, haklarındaki nihai karar verilinceye kadar harp esirlerinin hapsedilmesini güvenlik tedbiri niteliğinde hapse örnek göstermektedirler⁸⁶.

3. Başka bir cezanın infazı için hapis: İşlediği herhangi bir suçtan ötürü -celd, recm, kısas gibi- hüküm giyen bir suçlunun cezasının infazı hastalık, hamilelik, nifaslık, emzirme, sarhoşluk, yaralılık, velinin yokluğu gibi çeşidi sebeplerle ertelenebilir. Bu şekilde cezasının infazı gecikmiş bulunan suçluların kaçması imkân dahilinde ise, cezanın infazına kadar hapiste tutulması caizdir⁸⁷.

C. Zorlayıcı Hapis (Baskı Aracı Niteliğinde Hapis)

İslam hukukunda, borcunu ödemeden kaçınan borçlular için haciz, hacir gibi cebri icra tedbirleri öngörülmüştür. Ayrıca bir de borç için hapis müessesesi kabul edilmiştir.

1. Hukukî dayanağı:, Normal yollarla alacağını tahsil edemeyen alacaklının mahkemeden talepte bulunması ve diğer şartların da tahakkuk etmesi durumunda borçlunun hapsi İslam hukukçularının çoğunluğu tarafından meşru görülmüştür⁸⁸, Bu görüş esas itibariyle daha önce zikredilen "Ödeme gücü bulunan borçlunun borcunu savsaklaması, onun kişilik haklarına müdahale edilmesini ve cezalandırılmasını helâl kılar."⁸⁹ anlamındaki hadise dayanmaktadır. Nitekim bu hadiste geçen "ukubet (cezalandırılma)" kelimesini, Şürayh, Şa'bî, Ebû Ubeyd, Ubeydullah Îbnü'1-Hasen gibi bazı bilginler "hapis" şeklinde yorumlamışlardır. Hanefî, Maliki, Şafiî ve Hanbelî mezhepleri de bu görüşü almışlardır. İbn Teymiyye ve İbn Kayyim'in tercihleri de bu doğrultudadır⁹⁰.

Buna karşılık Ebû. Hureyre, Ömer b. Abdülaziz, Leys b. Sa'd ve Hasan el-Basri gibi bazı bilginlere göre de hadisteki "ukubet¹* (cezalandırma) ile "hapis" değil,"şahsî takip (mülâzeme)" kastedilmektedir. Bu yorumu dikkate alan bilginlere göre ne Hz, Peygamber, ne de ondan sondaki raşid halifeler hiçbir zaman borç sebebiyle hapis yoluna başvurmamışlardır. Bunun yerine borçlunun mallarını haczederek cebri şans yoluna gitmişlerdir⁹¹.

Tekrar vurgulamak gerekir ki, borçlu kişilerin hapsedilmesini meşru görenlere göre, borçluya uygulanacak bu hapis, bir mali haklan ihlalini karşılayan bir ceza değil, ifayı sağlamaya yönelik zorlayıcı bir tedbir niteliğindedir⁹².

2. Hapsi gerektiren borçlar: İslam hukukçuları borçları çeşidi kısımlara ayırmışlardır: Kefalet, peşin mehir, bedel-i hul' gibi bir sözleşmeden doğan borçlar; yakınlık nafakası, itlaf edilen bir malın tazmini gibi bir sözleşmeye dayanmayan ancak ödenmesi mecburi olan borçlar ve satılan bir malın bedelinde olduğu gibi mali ivazlardan doğan borçlar vs. Anılan borç çeşitlerinden hangilerinin hapis için gerekçe oluşturduğu hangilerinin oluşturmadığı konusunda hukukçuların farklı ve detaylı görüşleri vardır⁹³. Bu arada cizye, haraç, zekât, keffaret gibi kamu borçlarını ödemeyen kimselerin hapsedilip hapsedilemeyeceği de doktrinde tartışılmıştır⁹⁴.

Borç nedeniyle hapsin uygulanabilmesi şartlarından birisi, borçlunun borcunu ödeyecek durumda (musir) olmasıdır. Ödeme imkânı bulunmayan borçlum (mu'sir) hapsedilemeyeceğinde İslam hukukçuları görüş birliği içindedirler. Zira borçlunun ödeme gücü yoksa ona bu gücü kazanıncaya kadar süre verilmesi gerekir ki, bu hüküm Kur'an-ı Kerim ayetiyle sabittir⁹⁵.                                             

Bir başka şart, borçlunun hapsi için alacaklının talepte bulunmasıdır⁹⁶. Ayrıca borcun ödeme zamanının da gelmiş olması gerekir. Zira vadeli borçlardan dolayı hiç kimse hapsedilemez⁹⁷.

İslam hukukçuları borçlunun hapsi konusunda, borç miktarı ile hapis süresi arasında bir orana kurmayıp, az miktardaki bir borç için bile hapsi caiz görmüşlerdir⁹⁸ . Bu, onların hapsi cezalandırma değil, ödemeye zorlama aracı olarak görmeleri ve içtimai ve ticari ahlâkı korumaya ayrı bir önem vermiş olmaları ile açıklanmaktadır⁹⁹.

3. Borç sebebiyle hapsi istenebilecek kişiler: Kaynaklar alacaklının talebi halinde kadınların hapsedilebileceğini bildirmektedir. Bu konuda alacaklının kendi karısı ile yabancı borçlu kadınlar arasında fark yoktur¹⁰⁰. Benzer şekilde koca da hem karısına, hem de başkalarına olan borcundan ötürü hapsedilebilir¹⁰¹.

Borçlu akrabalar da borcu yüzünden hapsedilebilirler. Hatta evlat da ana-babasına olan borcundan dolayı hapsedilebilir. Fakat bunun tersi caiz değildir. Yani baba, evladına olan borcundan dolayı hapsedilemez. Bunun Kur'an'daki "ana-babaya iyilikle muame" emriyle¹⁰² bağdaşmadığı belirtilmektedir¹⁰³. Ancak baba çocuğuna karşı nafaka görevini yerine getirmekten kaçınıyorsa bu takdirde hakimin onu hapsedebileceği belirtilmektedir¹⁰⁴.

Diğer taraftan İslam hukukçularının çoğu genel olarak çocukların hapsim caiz görmemektedir. Onların bunun yerine te'dip edilmeleri gerekir¹⁰⁵. Müslüman kişi ister zimmî, ister harbî, isterse müste'men olsun gayri müslime olan borcundan dolayı hapsedilebilir Zira, hapsin gerekçesi olan haksızlık onlar için de gerçekleşmiş olabilir¹⁰⁶.

4. Borçlunun hapis süresi: Borç sebebiyle hapse atılan borçluların ne kadar süre ile hapiste kalacakları İslam hukukçuları arasında ihtilaf konusu olmuştur. Bu süreyi bir ayla sınırlayanlar olduğu gibi, iki ay, üç ay, dört ay hatta altı ay diyenler de bulunmaktadır. Bazıları da hapislik halinin borç ödeninceye kadar sürmesi gerektiği içtihadında bulunmuştur. Kimi hukukçular ise, bu sürenin hakimin takdirine bırakılması görüşünü ileri sürmüştür ki, bizce en isabetli görüş budur¹⁰⁷.

Burada eklemek gerekir ki, borçlunun hapsine ilişkin hükümler genel olarak müflis için de aynen geçerlidir. Bununla birlikte bazı hususlarda müflis için özel hükümler de konulmuştur¹⁰⁸.

Bu konu ile ilgili son olarak şu bilgiyi de aktarmak yerinde olacaktır: Borcunu ödemeyen borçlunun hapsedilmesi şeklindeki uygulama Avrupa'da geçen asrın ikinci yarısına, ülkemizde de 1929 tarihine kadar devam etmiştir. Günümüzde, borçlu borcun yerine getirilmesinden esas itibariyle, sadece "mal varlığı" ile sorumludur. Yoksa, alacaklı, borcun ifasını sağlamak için, kural olarak, borçluyu hapsettiremez.Bir başka deyişle, bugün borçtan "şahıs ile sorumluluk" genel olarak söz konusu değildir¹⁰⁹

V. MUHPUSLARA YAPILACAK MUAMELE

A- Mahpusların Sağlığı ve Güvenliği

Mahpusların beden, ruh ve akıl sağlıklarının korunması için gerekli tedbirleri almak yönetim üzerine düşen önemli bir görevdir. Çünkü sağlık açısından mahpuslarla diğer insanlar arasında esas itibariyle bir fark yoktur- Bunun için yukarıda da belirtildiği üzere, hapishane binalarının belirli sıhhat şartlarını haiz olması gerekmektedir. Ayrıca hapishanelerde yeteri kadar sağlık personelinin bulundurulması da şarttır¹¹⁰.

Bu çerçevede hasta borçluların hapsedilip hapsedilemeyeceği de doktrinde tartışılmaktadır, İslam hukukçularının çoğunluğuna göre, hastalık hali hapse engel bir durum değildir. Şafiîlerden nakledilen iki görüşten biri de aynı doğrultudadır. Mezhepçe muteber sayılan diğer görüşe göre ise hasta borçlu hapsedilemez. Fakat cinayetten sanık olan hastaların hapsedileceği ittifakla kabul edilen hususlardandır¹¹¹.   

Hapishanede hastalanan mahpusların hapishane içinde tedavisi mümkün ise, dışarı çıkarılamaz¹¹². Muhpusun hastalığı ağır olup hapishanede, de tedavisi mümkün değilse bu takdirde tedavi amacıyla dışarı çıkarılıp çıkarılamayacağı konusunda hukukçuların farklı görüşleri vardır. Ancak genel temayül bir kefille dışarı çıkmasına izin verilebileceği yönündedir¹¹³.

B. Mahpusların Dini Görevlerini İfâsı

Mahpuslar beş vakit namaz, oruç gibi dini ibadetlerini hapishanede rahatlıkla eda edebilirler Bununla birlikte, hukukçuların ekserisine göre, mahpusa, cuma, bayram ve beş vakit namazları hapishane dışındaki bir mescitte eda etmek ve hac farizasını ifâ etmek üzere izin verilemez¹¹⁴. Diğer taraftan İslam hukukçuları mahpusların abdest, namaz, oruç, zekât ve hac ibadetleri ile ilgili bazı hususlarda özel hükümler öngörmüşlerdir¹¹⁵. Ayrıca, mahpusa, usul ve fürûundan birinin vefat etmesi halinde cenazesinin teçhiz ve tekfiniyle meşgul olmak, cenaze namazını kılmak üzere ya bunların ağır bir şekilde hastalanması durumunda tedavisini yapmak üzere izin verilip verilmeyeceği doktrinde tartışılmaktadır¹¹⁶.

C- Mahpusların Çalıştırılması

Hemen belirtmek gerekir ki, İslam hukukçuları, mahpusların zorla çalıştırılamayacağı, eziyet olsun diye ayakta tutulamayacağı, güneşin altında durdurulamayacağı konularında hemen hemen ittifak halindedirler¹¹⁷.

Mahpusun hapishanede kazanç sağlamak üzere mesleğini icra edip edemeyeceği ise doktrinde tartışılmıştır. Kimi hukukçular mahpusa bu konuda izin verilmesi gerektiğini savunurken, kimileri de sıkışarak borcunu bir an evvel ödemesini temin amacıyla, burada mesleğini icra edemeyeceğini ileri sürmektedirler. Bazı hukukçuların görüşü ise bu konuda takdir yetkisinin hakime bırakılması yönündedir¹¹⁸.

D. Mahpusun Cinsî İhtiyacının Karşılanması

Mahpusun eşiyle cinsi beraberliğine imkan verilmesi hususunda İslam hukukçularından üç ayrı görüş gelmektedir.

1-Mahpusların eşiyle cinsi beraberliğine izin verilemez. Bu görüş taraftarlarına göre, buna izin vermek, hapisten beklenen gayeye aykırıdır. Zira, mahpusun bu şekilde nimet içinde zevk ve sefa sürmesi hapsin sıkıştırma ve baskı altına alma amacıyla bağdaşmamaktadır. Üstelik, cinsi beraberlik, yemek, içmek gibi temel ihtiyaçlardan değildir. Maliki mezhebi ile bazı Hanefî ve Şafiîlerin bu kanaatte olduğu belirtilmektedir¹¹⁹.

2-  Hapishanede kimsenin muttali olamayacağı bir mekanda mahpusun eşi ile cinsi beraberliğine engel olunamaz. Fakat zikredilen şekilde fiziki şartların uygun olmaması durumunda buna izin verilemez. Bu görüşü savunanlara göre, mahpusun yeme içme gibi tabii ihtiyaçlarının yerine getirilmesine nasıl engel olunamıyorsa, bunun gibi cinsi ihtiyacının yerine getirilmesine de engel olunamaz. Çünkü sahip olduğu bu temel hakkın iptalini gerektirecek bir durum söz konusu değildir. Hanbelî mezhebinin görüşü bu doğrultudadır. Hanefîlerin çoğunluğu da bunu desteklemektedir. Bazı Şafiîlerin kanaatinin de bu yönde olduğu bildirilmektedir¹²⁰.

3-  Mahpusun eşiyle cinsi beraberliğine kural olarak engel olunamaz. Bu onun yasal bir haktır. Ancak kamu menfaatinin gerektirdiği bazı hallerde hakimin bu hakkı sınırlandırma yetkisi vardır. Kimi Şafiî hukukçularının görüşü bu doğrultudadır¹²¹.

Bu noktada hemen hatırlatmak gerekir ki, cinsi beraberliğe imkân tanıma konusunda erkek mahpus için geçerli olan hükümler kadın mahpuslar için de aynen varittir¹²².

E. Mahpusların Islahı

Mahpusların hapis süresince birtakım mahrumiyetlere ve ıslah edici/eğitici programlara tabi tutulması uygun görülmekte, hatta tavsiye edilmektedir¹²³. Bununla birlikte, İslam hukukunda mahpusların te'dibi, hallerini düzeltmek, onları topluma yeniden kazandırmak amacına yöneliktir. Yoksa, onları aşağılamak, telef  etmek, insanlık onurlarını rencide etmek asla caiz değildir. Bu yüzden, İslam hukukçuları gerek mahpuslara gerekse başka kısanlara, kulak, burun gibi organlarının kesilmesi, tırnaklarının sökülmesi, kemiklerinin kırılması gibi işkencelerin yapılmasını kesinlikle meşru görmemişlerdir¹²⁴. Nitekim Hz. Peygamber'in "müsle"yi açıkça yasakladığı bilinen bir gerçektir¹²⁵.

Benzer şekilde, mahpusların yüzlerine ve ölüm riskinin fazla olduğu yerlere vurulması, kızgın şeylerle dağlanması, suya batırılması, aç ve susuz bırakılması, soğukta ve kızgın güneşin alanda tutulması, çıplak bırakılması, abdest, namaz gibi ibadetlerine engel olunması, söğülmesi, hakaret edilmesi, sakalının tıraş edilmesi gibi eski dönemlerde var olan işkence türleri kesinlikle yasaklanmıştır. Kısaca mahbusun hayatına kasteden ve vücut bütünlüğüne yönelik olan her türlü hareket haram kılınmıştır¹²⁶,

Bununla birlikte mahpusları suç işlemekten caydırmak, suç ve suçlulara karşı toplumu himaye etmek amacına yönelik olarak mahpusların te'dibi ve ıslahı için hakim ve idarecilere birtakım yetkiler tanınmıştır. Ancak bunun hukukun genel ilkeleri çerçevesinde kalması ve insan onurunu zedelemeyecek ölçüde olması şart koşulmuştur. İslam hukuk doktrininde bu bağlamda tartışılan konular arasında mahpusların azarlanması, saçının kesilmesi, yüzünün karalanması, dövülmesi, boynuna halka geçirilmesi, görüşmelerine sınır getirilmesi, cuma, bayram ve cenaze namazları ile cemaate namaz gibi birtakım ibadetleri yerine getirmek üzere hapishane dışına çıkmasına izin verilmemesi, yemek öğünlerinin azaltılması, hapishane içinde çalışmasına izin verilmemesi, eşi ile cinsel münasebetine engel olunması, hücre cezası verilmesi, başka hapishanelere nakledilmesi gibi meseleler bulunmaktadır¹²⁷.

F. Mahpusların Hukukî Tasarrufları

İslâm hukukunda kural olarak hapislik hali kişinin eda ehliyetini sınırlayan bir ehliyet arızası sayılmamakta, tam tersi hap solan kişinin hukukî kişiliğinin devam ettiği kabul edilmektedir¹²⁸. Bununla birlikte, hapislik halinin niteliği gereği mahpusun bazı kısıtlamalara maruz kalacağı da bir gerçektir. Bu açıdan mahpusun hukuki tasarruflarını iki gruba ayırarak incelemek yerinde olacaktır:

1. Malî tasarrufları: Mahbusun alış-veriş, hibe, sadaka, vakıf, başka alacaklılar lehine ikrar gibi hukuki tasarruflarına engel olunamaz. Dolayısıyla yaptığı bu işlemler geçerli kabul edilir. Alacaklıların bunları iptal etme yetkisi yoktur¹²⁹. Borçlu, kendine, ailesine ve akrabalarına da infakta bulunabilir. Bu konuda ona hiçbir müdahalede bulunulamaz¹³⁰. Şu kadar var ki, mahpus şayet mali yükümlülüğünü yerine getirmediği gerekçesiyle hap solunmuşsa, alacaklıların haklarını korumak bakımından aleyhte olabilecek bazı tasarruflarına birtakım kayıtlar konabilir. Hatta bu nitelikteki bir mahpusun yeme, içme gibi konularda aşırı harcama yapmasına dahi engel olunabileceği kanaatini taşıyan hukukçuların bulunduğu bilinmektedir¹³¹.

2. Medenî tasarrufları: Evlenme, boşanma, nafaka, velayet, miras gibi konularda mahpus ile normal kişiler arasında kural olarak bir fark yoksa da bazı noktalarda özel hükümler öngörülmüştür. Örneğin, hapislik kişinin çocukları üzerindeki babalık, eşi üzerindeki kocalık haklarını prensip olarak düşürmediği, dolayısıyla hapis halinin evlilik akdinin sona ermesi için bir sebep oluşturmadığı hususunda bütün mezhepler birleşmekle birlikte Maliki mezhebine göre bir yılı aşkın hapislik durumunda kadın için boşanma davası açma hakkı doğmaktadır¹³². 

Öte yandan, İslam hukukçuları mahpusun çocuğu üzerindeki velayet hakkının, kendisine kolayca danışılma imkanı bulunmadığı durumlarda, bir sonraki asabeye intikal edeceğini belirtmişlerdir¹³³.

G.  Mahpusların Harcamaları

Toplumun asayişini, huzur ve güvenliğini sağlamak, bunun için gerekirse tutuklama ve hapsetme dahil birtakım cezai müeyyideler uygulamak devletin hem hakkı hem de vazifesidir. Dolayısıyla hapsetme, kamu hizmetinin bir çeşidi olarak ele alınmalıdır. Bu hizmeti yerine getirmek üzere hapishaneler tesis edilmesi ve bunların genel giderlerinin, bir kamu harcaması olması dolayısıyla, devlet hazinesince karşılanması kadar tabii bir şey olamaz. Nitekim çeşitli kaynaklarda bu olgu açıkça dile getirilmektedir¹³⁴.

Doğrudan doğruya mahpuslara yönelik harcamalara gelince, bu konuda İslam hukukçularının iki gruba ayrıldıkları görülmektedir. Bir grup mahpusların özel harcamalarını kendilerinin karşılaması, buna güçleri olmadığı takdirde beytülmâlce karşılanması gerektiğini söylemektedir, ikinci grup ise, mahpusların bütün masraflarının beytülmâl üzerine düştüğü görüşündedir¹³⁵.

Baştan beri yapılan açıklamalardan anlaşıldığı üzere İslam hukukunda hapis, bazı durumlarda başvurulması meşru kabul edilen bir usuldür. Bu usul, kimi zaman bir ceza, kimi zaman bir baskı aracı, kimi zaman da ihtiyati tedbir niteliğinde olarak uygulanmaktadır. Ceza niteliğinde hapis, hürriyeti bağlayıcı bir ceza olarak had ve kısas dışında kalan ta'zir nevinden birtakım suçlar için öngörülmektedir.

Roma hukuku kaynaklı Ban hukuk sistemlerinde hapis cezası hemen bütün suçlar için uygulanan asli bir ceza niteliğindedir. İslam hukukunda ise toplum düzenini derinden sarsan, insanlık için büyük tehlike arz eden örneğin, adam öldürme ve yaralama ile had gerektiren suçlarda hapis değil, kısas ve had cezalan öngörülmektedir.                                                                                                                  

İslam hukukunda hapis cezasının temel bir ceza şekli olarak benimsenmemiş olmasının muhtemel sebepleri arasında, hapis cezasının önemli bazı mahzurlar ihtiva etmesi ve uzun vadede ciddi birtakım sorunlar ortaya çıkarmasıdır. Sırası gelmişken bunlardan birkaçına işaret etmek faydalı olacaktır¹³⁶:

1. Hapis, çalışabilecek durumdaki birçok kişinin atıl kalmasına ve dolayısıyla üretime katkı sağlayacak büyük bir işgücünün kaybolmasına sebep olmaktadır. Mahpusların harcamalarının, devlet bütçesine ağır bir yük oluşturduğu da bilinen bir gerçektir.

2. Uygulamalar, hapis cezalarının, cezalandırmadan beklenen caydırıcılık gücüne tam olarak sahip olmadığını, dolayısıyla cezalandırma gayesini gerçekleştirmede yetersiz kaldığını göstermektedir. Nitekim, farklı suçlardan mahkûm olan kişileri bir arada hapsedilmeleri, hatta kimi zaman gerçekte suçlu bile olmayan kişilerin suçlular arasında yaşamak zorunda almaları, mahpusların ıslah olacak yerde şahsiyetlerinin daha da bozulmasına ve hapishanelerin adeta suç okulu haline gelmesine yol açabilmektedir.

3. Çok sayıda mahpusun bazı mahrumiyetler içinde bir arada yaşamak zorunda kalması çeşitli bedeni, akli ve ruhi hastalıkların ve kimi zaman bazı çarpık ilişkilerin yaygınlaşmasına zemin hazırlamaktadır.

4. Diğer taraftan bu durum bazen hapishane dışına da yansıyabilmektedir. Nitekim bir ailenin reisi veya hamisi durumundaki bir şahsın hapishaneye düşmesi halinde  hapislik durumu, cezanın şahsiliğini asıp mahkûmun ailesinin zarar görmesine yol açmaktan başka, korumasız ve otoritesiz kalan aile bireylerinin kötü yollara düşmesine de sebebiyet verebilmektedir. Netice itibariyle, aslında suçsuz olan aile bireyleri de cezalandırılmış olmaktadır.

5.  Hadiseler göstermiştir ki, suç işleme oranı gelir seviyesi düşük kesimlerde daha yüksektir. Bunun çok çeşitli sebepleri arasında kimi fertlerin hapishaneyi sığınacak bir liman, bir barınak olarak görmeleri de sayılabilir. Zira, aç susuz sokaklarda hür olarak yaşamaktansa hiç olmazsa karnının doyurulduğu ve kışın soğundan korunduğu bir hapishanede kışı geçirmeyi tercih edenler toplumda daima bulunacaktır.

6. Hapis, şahsî sorumluluk bilincini yok etmektedir. Gerçekten de çalışmayan ve bütün ihtiyaçları başkası tarafından karşılanan mahpuslar tembelliğe alışmakta ve Çoğunlukla hapishane dışına çıkıp çalışma hayatına atılmak onlara zor gelmektedir.

7. Hapis konusunda şöyle bir ikilem de söz konusudur: Muhpusa kan ve sert davranılması halinde bu onun topluma karşı kin ve nefretle dolmasına ve suç işleme potansiyelinin gelişmesine yol açacak, dolayısıyla cezalandırma amacına ters düşecektir. Kendisine iyi muamele yapılması halinde de örneğin cinayet gibi büyük bir suç işlemiş  bir kişiye verilecek ceza suça denk olmayacak, dolayısıyla adalet temin edilemeyecektir. Bu noktada suç mağdurlarının adaletten şüphe duymaları da ayrı bir olumsuzluk olarak ortaya çıkmaktadır.

8. İslam'da birçok ibadetin eda edilmesi hürriyet şartına bağlanmıştır. Oysa yapılan açıklamalardan anlaşıldığı üzere hukukçuların çoğu_> mahpusun cuma namazı, bayram namazları ve hac gibi ibadetleri yerine getirmek üzere dışarı çıkmasına izin verilemeyeceği görüşündedir. Bu nedenle ibadet hayatını olumsuz yönde etkileyen hürriyeti bağlayıcı cezaların kapsamının olabildiğince daraltılması İslam'ın özüne de uygundur.   

Sayılan bu mahzurlardan, dolayıdır ki bir kısım çağdaş İslam hukukçusu, Kur'an'da yer almadığını da dikkate alarak hapis cezasının İslam'ın öngörmediği bir cezalandırma yöntemi olduğu görüşünü ileri sürmektedirler¹³⁷. Ancak, kanaatimizce bir şeyin Kur'an'da yer almamış olması İslam’a aykırı olduğu anlamına gelmemektedir. Tam tersi, İslam hukuku kurallarının belki de büyük çoğunluğu, genel nitelikli naslar ve prensipler ışığında, tarihî şartlara, örfe ve toplumun ihtiyaçlarına göre yapılan içtihatlar ve verilen fetvalarla belirlenmiştir. Kaldı ki, İslam hukukunun hapse, genel ceza sistemi içerisinde verdiği yer ve değer dikkate alındığı ve uygulama bu ilkeler çerçevesinde geliştirildiği takdirde anılan mahzurlar büyük ölçüde giderilmiş olacaktır.      

DİPNOTLAR

¹ “Haps"in sözlük anlamlan için bkz. Cevheri, es-Sıhâh, III, 915; İbn Manzûr, Lisânü'1-arab, VI, 44 vd.; Muttanzî, el Muğrib, I, 176-177.                                  

² İbn Manzûr, Lisânü'1-arab, VI, 44-45; Bilmen, a.g.e, IV, 284; "Habs", el-Mevsû'atü'l fikhiyye, XVI, 283-284.                                                                             

³ Örnek olarak bkz. Malikb. Enes, el-Müdevvene, IV, 341.                      

⁴ Kasanı, Bedâ'i, VII, 173.                    

⁵ Bilmen, Kamus, III, 14; Atar, İslam İflas ve İcra Hukuku, s. 227.

⁶ Kasanı, Bedâ'i, VII, 174; İbn Teymiyye, Fetâvâ, XXXV, 398; İbn Kayyim, et-Turuku'1-hukmiyye, s. 102.

⁷ Bardakoğlu, "Hapis", DİA, XVI, 54,

⁸  İba Manzûr, Lisânü'1-arab, VI, 44 vd.; Bitmen, Kamus, III, 14.

⁹ Bkz. Yûsuf 12/33, 36, 39, 41, 42, 100.

¹⁰ Bkz. İbn Manzûr, Lisânu'l-arab, XII, 203; Fîrûzabâdi, el-Kâmûsu'l-muhît, III, 235.

¹¹ Yusuf 12/33-42.

¹² Nisa/15 16

¹³ Maide 5/33

¹⁴ Bkz. Serahsî, el-Mebsût, XX, 88; Kasanı, Bedâ'i, VII, 95; Merdâvî, el-İnsâf, X, 298; Kurtubî, el-Cami', VI, 153; İbnü'l-Hümâm, Fethu'l kadir, VI, 375; Baberti, el-İnâye, VI, 375; Bilmen, Kamus, III, 33; "el-Habs", el-Mevsû'atü'1-fıkhiyye, XVI, 284; Sirâc, "Ukûbetü's-sicin, s.14-15. Bütün görüşleri topluca görmek için bkz. Vâilî, ahkâmü's sücûn, s. 17-30

¹⁵ Ebû Davud, Akdiye, 29; Tirmizi, Diyât, 20; Nesâî, Kat'u sârık, 2.

¹⁶ Buharı, Husûmet, 6-7.

¹⁷ Kettani, et-Terâtîbu'1-idâiyye (Özel), II, 58

¹⁸ İbnu'1-Esîr, el-Kâmil II, 186; Kettânî, a.g.e., II, 53

¹⁹  îbnu'l Hümam, Fethu'l-kadîr, VI, 375; Babertî, el İnâye, VI, 375; Bilmen, Kamus,III, 33; Sirâc, "Ukûbetü's-sicn", s. 15.

²⁰ Buhari, İstikraz, 13; Ebû Davud, Akdiye, 29; Nesâî, Büyü', 100

²¹  Bkz. İbn Rüşd, Bidâyetü'l-müctehid, IV, 82; İbn Hacer, Fethu'i-bârî, V, 76; İbnü'l Hümâm, Fethu'l-kadîr, VI, 376; Azîmâbâdî, Avnuı'l-ma'bûd, X, 56, 57; "Habs", el-Mevsû' atü'l-fikhiyye, XVI, 285.

²²  Bkz. Buhari, Husûmet, 8; İbn Kayyim, et-Turuku'1-hukmiyye, s. 102-103; İbn Ferhûn, Tebsıratü'l-hükkâm, II, 216; İbnu'I-Hümâm, Fethu'l-kadîr, VI, 375; Kettani, et Terâtîbu'l-idâriyye (Özel), II, 54 vd.; Bilmen, Kamus, III, 34; Atar, İslam İcra ve İflas Hukuku, s. 255; Aynca Raşid halifeler döneminden sonra yapılan hapishanelerin yerleri ve özellikleri için bkz. Ebû Gudde, Ahtâraü's-skn, s. 295-307; Vâili, Ahkâmü's-sücûn, 182 vd.; Bardakoğlu, "Hapis", XVI, 63.

²³  Bkz. İbn Münzir, cl-İcmâ', s.114; Serahsî, el-Mebsût, XX, 88-91; İbn Hacer, Fethu'l bari, V, 76; VI, 414; İbn Abidîn, Iteddü'I muhtar, IV, 313; Bilinen, Kamus, III, 34; Atar, İslam İcra ve İflas Hukuku, s. 228; Ebû Gudde, Ahkamu's-sicn, s. 66. Sirâc, Ukûbctü's-sicn, s. 14-17; Vaili, "Ahkamü's- sucun", s. 48-50.

 ²⁴         İbn Hazm, ei-MuhaJlâ, XH, 24-25.

²⁵      Burada sözü edilen "kuyulardan anlatılan yeraltında yapılan tünel, tahıl anbar ve zindan gibi yerlerdir. Bunların kuyu diye adlandırılması, yer altında bulunmaları, kapı ve girişlerinin dar olması gibi şekli benzerliklerden ileri gelmektedir (Bfcz. Kettânî, et-Terâtîbu'1-idâriyye (Özel), II, 57).

²⁶ Tarablusî, Mu' 'înu'l-Hukkâm, s. 196; İbnü'i-Hümam, Fethu'l kadir, VI, 375; İbn Abidîn, Reddü'l muhtar, IV, 313; Kettânî, et-Terâtîbü'1-idariyye (Özel), s. 55-56; Ebû Gudde, Ahkamü's-sicn, s. 279-284.

²⁷  Bkz. İbn Kayyim, et-Turuku'l hukmiyye, s. 103; Kettânî, et-Terâtîbu'1-idariyye (Özel),II, 54; Atar, İslam Adliye Teşkilatı, s. 217.

²⁸  Buharî, Husûmet, 7; ibn Teymiyye, Fetâvâ, XXXV, 398; İbn Kayyim, et-Turuku'1-hukmiye s. 103; İbn Ferhûn, Tebsıratü'l-hukkim, II, 216; Tarablusî, Mu'în'l-hukkâm, s. 196; İbnü'l-Hümâm, Fethu'I-kadîr., VI, 375; Kettani, et- Terâtîbu'l-idâriyye (Özel), II, 57

²⁹ İbn Ferhûn, Tebsıratü'I-hukkâm, II, 216; Kettâni, et-Terâtibu'l-idâriyye (Özel), II, 57.

³⁰ Serahsî, el-Mebsût, XX, 88.

³¹  İbnü'l-Hümâm, Fethu'l-kadîr, VI, 375; Kettânî, et-Tcrâtîbu'1-idârivye (Özel),II, 55; Vailî, Ahkâmü's-sücûn, s. 52-56. Hz. Ali'nin hapishane müessesesinin gelişmesindeki rolü ve katkısına ilişkin geniş bilgi için aynca bkz. Vailî, a.g.e., s. 123 vd.

³² Sirâc, "Ukûbetü's-sicn", s. 21; Bardakğlu, "Hapis", XVI, 61.

³³ Hapishane çeşitleri hakkında geniş bilgi İçin bkz. Ebû Gudde, a.g.e., s. 309-339

³⁴ Bkz. İbn Sa'd, et-Tabakârii'1-fcübrâ, V, 356; el-Fetâva'1-hindiyye, m, 414; İbn Âbidîn, Reddü'l-muhtâr, IV, 315; Atar, İslâm İcra ve İflas Hukuku, s. 256-257.

³⁵ İbn Kayyım, et-Turuku'1-hüknıiyye, s. 102; îbn Nüceym, el-Bahru'r-râik, VI, 300; Atar, İslâm İcra ve İflas Hukuku, s. 256; Ebû Gudde, Ahkâmü's-sultâniyye, s. 286; Tarablusî, Mu'inü'l-hukkâm, s. 179

³⁷ Ebû Yusuf, el-Harâc, s. 161; Ebû Gudde, Ahkamü's-sicn, s. 324; Sirâc, "Ukûbctü's sicn", s. 21; Bardakoğlu, "Hapis", XVI, 61.

³⁸ Hassaf, Şerhu Edebi'1-kâdî, s. 226; el-Fetâva'1-Hindiyye, m, 414; Ebû'Gudde, a.g.e., s. 323

³⁹ Geniş bilgi için bkz. Ebû Gudde, a.g.e., s. 326 vd.

⁴⁰ Bkz. Serahsî, el-Mebsût, XX, 90; İbn Nüceym, el-Bahru'r -râik, VI, 308; Derdîr, eş-Serhu'1-kebîr, III, 280-281; Dusûkî, Haşiye, III, 280.

⁴¹ Bkz. Dusûkî, Haşiye, III, 280; Ebû Gudde, Ankamü's-sicn, s. 312-313; "Habs", el Mevsû'atü'l-fikhiyye, XVI, 317.

⁴² Bkz. Ebû Gudde, a.g.e., s. 314 vd,; "Habs", el-Mevsû'atü'l fikhiyye, XVI, 318; Vailî,Ahkamü's -sücûn, s. 100-101; Bardakoğlu, "Hapis", XVI, 61.

⁴³ İbn Teymiyye, Fctâvâ, XXXV, 398; îbn Kayyim, et-Turuku'1-hukmiyyc, s. 102 103; Buhûti Keşsafü'1-kınâ¹, III, 408; Bilmen, Kamus, VII, 308.

⁴⁴ İbn Kayyim, et-Turuku'1-hukmiyye, s. 102; Atar, İslam İcra ve İflas Hukuku, s. 257; Ebû Gudde, a.g.e,, s. 303, 375.

⁴⁵ Bkz. el-Fetâva'1-Hindiyye, III, 418.

⁴⁶ Bkz. Atar, İslam İcra ve İflas Hukuk, s. 257; Ebû Gudde, Ahkimü's-sicn, s, 333.

⁴⁷ Bkz. Ebû Gudde, a.g.e., s. 375 vd,

⁴⁸ Aynı kanaat için bkz. Atar, a.g.e., s. 257-258.; Sirâc, "Ukûbetü's- sicn", s. 22.

⁴⁹ Bkz. îbnu'l-hümam, Fethu'l-kadîr, VI, 375; İbn Âbidîn, Reddü'l muhtar, IV, 313.

⁵⁰  Ebû Yusuf, el-Harac, s. 162.

⁵¹  Bkz. Ebû Gudde, a.g.e., s. 567. ⁵² Ebû Gudde, a.g.e., s. 567.

⁵³  İbn Nüceym, el-Bahru'r-raik, VI, 308.

⁵⁴  Bkz. İbn Nüceym, el-Bahru'r raik, VI, 308; Îbaü'l-Hümâm, Fethu'l-kadîr, VI, 375; VI, 375; İbn Âbidîn, Reddü'I-muhtâr, IV, 313.

⁵⁵  Kettânî, et-Terâtîbü'1-idâriyye, I, 300.

⁵⁶  Ebû Yusuf, el-Harâc, s. 162.

⁵⁷  Ebû Gudde, a.g.e.,s. 568.

⁵⁸  Bkz, İbnü'l-Hümâm, Fethu'l-kadîr, VI, 375; İbn Nüceym, el-Bahrü'r-râik, VI, 308; İbn Âbidîn, Rcddü'l-muhtâr, IV, 313.

⁵⁹ Atar, a.g.e.,s. 577-568.

⁶⁰  Bkz. Ebû Gudde, a.g.e., s. 577- 568; Ebû Yusuf, a.g.e., s. 162.

⁶² İbnü'l-Hümâm, Fethu'l-kadîr, VI, 375; İbn Âbidîn, Reddü'l- muhtar, IV, 313.

⁶³ Ebû Yusuf, el Haraç, s. 162

⁶⁴  "Habs", el-Mevsû'atü'1-fikhivye, XVI, 329.

⁶⁵  Bkz. Ebû Yusuf, el-Harâc, s. 162; el-Fetâva'1-Hindiyye, III, 414-415.

⁶⁶ Hapsin ta'zir cezası kapsamında olduğuna ilişkin deliller için bkz. Vailî, Ahkâmü's-sücûn, s. 57 vd.

⁶⁷ Maverdî, el-Ahkâmü's-sultâniyye, s. 288-290; İbn Teymiyye, cs-Siyisetü's-ser'iyye, s. 100-101.

68 Ta'zir niteliğinde hapis cezasını gerektiren suçlar hakkında geniş bilgi İçin bkz. Maverdî, a.g.e., s. 287-290; Karafî, el-Füruk, IV, 79-80; "Habs", el-Mevsû'atü'1-fikhıyye, XVI, 287; Ebû Gudde,Ahkâmü's-sicn,s. 125 vd; Vaili, Ahkâmü's-sücûn, s. 130-143; Bardakoğlu, "Hapis", XVI, 59.

⁶⁹  Kasanı, Bedâ'i, VII, 39; Şevkanî, Neylü'I-evtar, VII, 101.

⁷⁰  Ebû Yusuf, el-Harâc, s. 63; Ebû Gudde, Ahkâmü's-sicn, s. 76,

 ⁷¹ Geniş bilgi ve kaynaklar için bkz. Ebû Gudde, Ahkâmü's-sicn, s. 76 vd. "Habs", el-Mevsû'atü'l fikhiyye, XVI, 287.

⁷² Bekrî, İânetü't-tâlibîn, IV, 169; İbn Ferhûn, Tebsıratü'l-hukkâm, III, 225; Kuraşi, Meâlimü'l kurbe, s. 191; Ebû Gudde, Ahkâmü's-sicn, s. 79; "Habs", el-Mevsû'atü'1-fikhiyye, XVI, 288.

⁷³ Maverdî, el-Ahkamü's-sultâniyye, s. 310; İbn Ferhûn, Tebsıratü'l-Hukkâm,II, 225; Merdâvî, el-İnsâf, XI, 217; İbn Kayyim, et-Tunıku'l hukmiyye, s. 63; Ûdeh, et-Teşn'u'-cinâ'î, I, 694; Vailî, Ahkâmü's,Sücûn, s. 144; Ebû Gudde, AhkâmüVsicn, s. 79-80.

⁷⁴     Krş. Ebû Gudde, Ahkâmü's-sicn, s. 81-82.

⁷⁵ Geniş bilgi için bkz. Ebû Gudde, Ahkâmü's-sicn, s. 80-81; "Habs", el-Mevsû'atü'l-fıkhiyye, XVI, 288 289.

⁷⁶ Deliller için bkz. Ûdeh, et-Teşrî'u'I-cinai, I, 697; Ebû Gudde, Ahkâmü's-sicn, s. 83 vd.; "Habs", el-Mcvsû'atü'l fikhiyye, XVI, 288-289; Sirâc, "Ukûbetü's-sicn", s. 19; Vailî, Ahkânıü's-sucun, s. 145; Bardakoğlu, "Hapis", XVI, 60-61.

⁷⁷ Bkz. Ebû Gudde, a.g.e., s. 85-94; "Habs", el-Mevsû'atü'1-fikhiyye, XVI, 289-291; Bardakoğlu, "Hapis", XVI, 63-64.

⁷⁸ Kurtubî, el-Câmi', VI, 353; İbn Kayyim, et Turuku'l hukmiyye, s. 93-94 vd.; Ebû Gudde, Ahkânıü's-sicn, s.94.

⁷⁹  "Hz. Peygamber bir suçlama sebebiyle bir adamı hapsetti" (Ebû Davûd, Akdiye, 29; Tirmizî, Diyar, 20).

⁸⁰ Maverdî, el-Ahkâmü's-sultâniyye, 286; İbn Kudâme, el-Muğnî, IX, 328; Tarablusî, Mu'înu'l-Hukkâm, s. 178; İbn Ferhûn, Tebsıratü'l-hukkâm, s. ü, 116-117; Mübârekfürî, Tuhfetü'l-ahvezî, IV, 77; Ebû Gudde, Ahkamü's-sicn, s. 95 vd.; Sirâc, "Ukûbctü's-sicn", s. 17; Vaili, Ahkamü's-sücûn, s. 128 129.

⁸¹  Sirac, "Ukubetü's-sicn", s, 17.

⁸² Geniş bilgi için bkz. Ebû Yusuf, el-Harac, s. 190-191; İbn Hazm, el Muhallâ, XII, 24 25; Kasanı, Bedâ'i, VII, 65; İbn Kudâme, el-Muğaî, IX, 328; Ebû Gudde, Ahkâmü's-sku, s. 94 .| vd.; "Vailî, Ahkâmü's-sucun, s. 129; Bardakoğlu, "Hapis", XVI, 57.

⁸³  Bkz. Maverdî, el-Ahkâmü's-sultânivye, s. 285 287; İbn Teymiyye, Fetâvâ, XXXV, 399; İbn Kayyim et-Turuku'1-hukmiyye, s. 103; İbn Ferhûn, Tebsıratü'l-hukkâm, II, 118; Ebû Gudde, Ahkâmü's-sicn, s. 98-99; Vali,,Ahkâmü's-sücûn, s. 104-105. 

⁸⁴  Geniş bilgi için bkz. Ebû Gudde, Ahkâmü's sicn, s. 99-108 vd.; "Habs", cl-Mevsû'atü'l ftkhiyye, XVI, 294-295; VaÜÎ, Ahkânıü's-sucun, s. 105.

⁸⁵  Ebû Gudde, Ahkâmü's-sicu, s. 108; ^uHabs", el Mevsû'atü'l-fikhiyye, XVI, 295.

⁸⁶ Geniş bilgi için bkz. Ebû Gudde, Ahkâmü's-sicn, s. 110; "Habs", el-Mevsû'atü'1-fikhiyye,   XVI, 295.

⁸⁷  Ebû Gudde, Ahkânıü's sucun, s. 111 vd.; "Habs", el Mevsû'atü'l fikhiyye, XVI, 295.

⁸⁸ Bkz. Serahsî, cl-Mcbsût, XXIV, 163; Kasanı, Bedâ'i, VH, 173; Mergînânî, el-Hidâyc, m, 104; İbn Kudâme, el Muğnî, IV, 499; Merdavî, el-İnsâf, V, 275; îbn Kayyim,  et-Turuku'1-hukmiyye, s. 63; Ebû Gudde, Akâmü's-sicn, s. 190; "Habs", el Mevsû'arü'l-fıkhiyye₁ XVI, 308; Atar, İslam İflas ve İcra Hukuku, s. 228; Sirâc, "Ukûbetü's-sicn", s. 18; Valî, Ahkamü's-sucun, s. 138 vd.

⁸⁹ Buhari, İstikraz, 13; Ebû Davud, Akdiye, 29; Nesâî, Büyü, 100.

⁹⁰ Daha geniş bilgi ve kaynaklar için bkz. îbn Rüşd, Bidâyetü'l müctehid, IV, 82-83; Merginanî, el-Hidâye, III, 104; İbn Kudame, el-Muğnî, IV, 499; İbn Teymiyye, es-Siyâsetü'ş-şer'iyye, s. 39; İbn Kayyim, et-Turuku'1-hukmiyye, s. 63; Remli, Nihâyetü'l-muhtaç, IV, 333; Merdavî, el-İnsâf, V, 275; San'ânî, Sübülu's selâm, III, 55; Ebû Gudde, Ahkâmü's-sicn, s, 190; ZuhayÜ, el-Fıkhü'l-İslâmî, V, 463.

⁹¹ İbn Kudâme, el-Muğnî, IV, 499; İbn Kayyim, et-Turuku'l hukmiyye, s. 62-64; San'ânî, Sübülü's-selâm, III, 55-56; Ebû Gudde, Ahkâmü's sicn, s. 190; "Habs" el-Mevsû'atü'l fikhiyye, XVI, 309

⁹² Bardakoğlu, "Hapis", DİA, XVI, 57.

⁹³  Geniş bilgi için bkz. İbn Kayyim, et-Turuku'1-hukmiyye, s. 63; İbnü'I-hümâm, Fethu'l-kadir,VI, 371-372; İbü Âbidîn, Reddü'l muhtar, Vt, 316-318; Ebû Gudde, Ahkâmü's-sicn, s. 191. "Habs", el-Mevsû'atü'l -ftkhiyye, XVI, 309; Vailî, Ahkâmü's-sücûn, s. 139; Bardakoğlu, "Haps", XVI, 58.

⁹⁴  Geniç bilgi için bkz. Ebû Gudde, Ahkâmü's-sicn, s. 191; "Habs", el-Mevsû'atü'l-fikhiyye, XVI, 309; Bardakoğlu, "Hapis", XVI, 57.

⁹⁵  "Eğer (borçlu) darlık içindeyse, eli genişleyinceye kadar mühlet vermek (gerekir) (Bakara 2/280).

⁹⁶  Kasanî, Bedâ'i, VI, 173.

⁹⁷  Kasanı, Bedâ'i, VII, 173.

⁹⁸ Bkz. Serahsî, el-Mebsût,XX, 90; Tarablusî, Mu'inu'l-hukkam, s. 197; el-Fetâva^l l Hindiyye,III, 420.

⁹⁹  Bardakoğlu, "Hapis", XVI, 58.

¹⁰⁰  Malik b. Enes, el-Müdevvene, IV, 106; Kasam, Bedâ'i, VII, 173; Mevvak, et-Tâc, V, 48; Bilmen, Kamus, VII, 306; Ebû Gudde, Ahkâmü's-sicn, s. 191.

¹⁰¹  Malik b. Enes, el-Müdevvene, IV, 106; İbmi'l-Hümam, Pethu'l kadîr, VI, 381; Merginaî, el-Hidâye, II, 105; Mevvâk, et-Tâc, V, 49; Ebû Gudde, Ahkâmü's-sicn, s. 191.

¹⁰²  Bkz. Lokman 31/15; Bakara 2/83.

¹⁰³  Kasanî, Bedâ'i, VII, 173; Mergînanî, el-Hidâye, III, 105; Tarablusî, Mu'înu'l-hukkâm, s. 197; Remlî, Nihâyetü'l-muhtâc, iv, 334; Dusûkî, Haşiye, III, 281; Ebû Gudde, Ahkâmü's-sicn, s. 191-193.

¹⁰⁴ Kasanî, Bedâ'i, VII, 173.

¹⁰⁵  Serahsi, el-Mebsût, XX, 91; İbn Âbidîn, Reddü'l muhtar, IV, 346-347; Ebû Gudde, Ahkâmü's-sicn, s. 192; Sirâc, "Ukûbetü's-sicn", s, 23.

¹⁰⁶  Serahsî, el Mebsût, XX, 91; Merdavî, el-insaf, XI, 219; Dusûkî, Haşiye, III, 281; el-Fetâva'l Hindiyye, IIl, 414; Ebû Gudde, Ahkamü's-sicn, s. 192; "Habs", el-Mevsû'atü'1-fikhiyye, XVI, 309-

¹⁰⁷  Geniş bilgi için bfcz. Hassâf, Şerbu Edebi'l kâdî, s. 225; Mergînânî, el-Hidâye, III, 104; İbnü'l-Hümâm, Fethu'l-kadîr, VI, 380; Mevvâk, et-Tâc, V, 48; Ebû Gudde, Ahkâmü's sicn, 192. 29; Nesâî, Büyü, 100.

¹⁰⁸ Geniş bilgi için bkz. Ebû Gudde, Ahkâmü's-sicn, s. 195-197; "Habs", el-Mevsû'atü'1-fikhiyye, XVI, 310-311.

¹⁰⁹ Reisoğlu, Borçlar Hukuku, s. 33.

¹¹⁰ Bu konuda daha geniş bilgi için bkz. Ebû Gudde, Ahkâmü's-sicn, s. 375-379; Vailî, Ahkâmü's-sücûn, s. 117 vd.

¹¹¹  Dusuki, Haşiye, III, 281; İbn Âbidîn, Reddü'l-muhtâr, IV, 314; Ebû Gudde, Ahkâmü's-sicn, s. 113, 367-368; "Habs", el-Mevsû'atü'1-fıkhiyye, XVI, 320.

¹¹²  Hassâf, Serim Edebi'1-kâdi, s. 225-226; Remlî, Nihâyetü'l-muhtâc, IV, 335; Sirbînî, Muğni'l-mubtâc, ü, 157; İbn Abidîn, Reddü'l-muhtâr, IV, 314; Ebû Gudde, Ahkhâmü's-sicn, s. 368.

¹¹³ Farklı görüşler için bkz. Hassâf, Şerhu Edebi'l-kâdi, s. 226; Remlî, Nihâyetü'l-muhtâc, IV, 335; Şirbînî, Muğni'l muhtaç, n, 157; Tarabhısî, Mu'înu'l-hukkâm, s. 197-198; el-Fetâva'1-Hindiyye, IV, 418; İbü Abidîn, Reddü'l-muhtâr, IV, 314; Ebû Gudde, Ahkâmü's-sicn, s. 368-370; "Habs", el-Mevsû'atü'1-fıkhiyye, XVI, 320; Atar, İslam iflas ve İcra Hukuku, s, 261.

¹¹⁴  Bâci, el-Müntekâ, V, 88-89; Serahsî, el-Mebsût, XX, 90; Kasanı, Bedâ'i, VII, 174; Sirbînî, ^: Muğni'l-muhtâc, II, 157; Bilmen, Kamus, VH, 307; Ebû Gudde, Ahkîmü's-sicn, s. 408-412.

¹¹⁵  Geniş bilgi için bkz. Ebû Gudde, Ahkâmü's-sicn, s. 387 vd.; "Habs", el-Mevsû'atü'1-fikhiyye, XVI, 321.          

¹¹⁶ Bkz. Bâcî, el-Müntekâ, V, 88-89; İbn Nüceym, el-Banru'r-raik, VI, 308; Dusûkî, Haşiye, III, 282; el-Fetâvâ'1-Hiüdiyye, m, 418; İbn Abidîn, Reddü'l-muhtâr, IV, 314; Atar, İslam İflas ve İcra Hukuku, s. 261-262; Ebû Gudde, Ahkimü's-sicn, s. 413-414.; Sirâc,"Ukûbetü's-sicn", s. 22; Bardakdoğlu, "Hapis", XVI, 62.   

¹¹⁷ Serahsî, el-Mebsût, XX, 80; el-Fetâva'1-Hindiyye, m, 414; Atar, İslam İflas ve İcra Hukuku s. 263; Ebû Gudde, Ahkâmü's-sicn, s. 438.  

¹¹⁸ Geniş bilgi için bkz. İbn Kudâme, el-Muğnî, IV, 495; Tarablusî, Mu'inu'l-hukkâm, s. 197; Remli, Nihâyetü'l-muhtâc, Iv, 334; Sirbînî, Muğni'l-muhtâc, n, 157; İbn Nüceym, el-Banru'r-râik, VI, 308; Ebû Gudde, AhkâmüVsicn, s.435-437; "Habs",lel-Mcvsû'atü'1-fikhiyye, XVI, 321-322; Atar, îsiam İflas ve İcra Hukuku, s. 285;l Bardafcoğlu, "Hapis", XVI, 62.l

¹¹⁹  Baci, el-Müntekâ, V, 88; İbn Ferhûn, Tebsıratü'I-hukkâm, ü, 226; îbnü'l-Hümâm, Fethu'l-kadîr, VI, 375; İbn Abidîn, Reddü'l-muhtâr, IV, 314; Ebû Gudde, Ahkâmü's-sicn, s. 457; Atar, İslam İflas ve İcra Hukuku, s. 261.; "Habs", el-Mevsû'atü'1-fıkhiyye, XVI, 324

¹²⁰  Hassâf, Şerhu Edcbi'1-kâdî, s. 226-227; İbn Kudâme, el-Muğnî, VII, 34-35; İbn Nüceym, el-Bahru'r-râik, VI, 308; Tarablusî, Mu'înu'l-hukkim, s. 198; İbnü'l-Hümam, Fethu'l-kadir VI, 375; İbn Abidîn, Reddü'l-muhtâr, IV, 314; Ebû Gudde, AhkâmüVsicn, s. 458; Atar, İslam İflas ve İcra Hukuku, s. 261.; "Habs", el-Mevsû'atü'l-fikhiyye, XVI, 323 Sirâc, "Ukûbetü's-sicn", s. 22; Bardakoğhı, "Hapis", XVI, 62.

¹²¹  Remlî, Nihâyetü'l-muhtâc, Iv, 334; Şİrbînî, Muğni'l-muhtâc, II, 157; Şebramellisi, Haşiye, IV, 334; Ebû Gudde, Ahkâmü's-sicn, s. 458.

¹²²  Ebû Gudde, Ahkâmü's-sicn, s. 459.

¹²³  Bardakoğlu, "Hapis", XVI, 62.

¹²⁴  Kasanî, Bedâ'i, VII, 120; İbn Kudâme, el-Muğnî, VIII, 326; Ebû Gudde, Ahkâmü's-sicn, s. 529; "Habs", el-Mevsû'atü'1-fikhiyye, XVI, 327; Sirâc, "Ukûbetü's-sicn", s. 21.

¹²⁵  Müslim, Cihâd, 2; Tirmizî, Diyât, 14.

¹²⁶  Geniş bilgi için bkz. el-Fetâva'1-Hindiyye, m, 414; Haskefi, ed-Dürrü'1-muhtâr, IV, 314-315; Bilmen, Kamus, VII, 307; Ebû Gudde, Ahkâmü's-sicn, s. 529-533; "Habs-, el-Mevsû'atü'I-fıkhiyye, XVI, 326-328; Bardakoğlu, "Hapis", XVI, 62.

¹²⁷ Geniş bilgi için bkz. Remlî, Nihâyetü''l-muhtac, IV, 334-335; Haskefi, ed-dürrü'l-muhtâr, IV, 314-315; İbn Âbidîn, Reddü'l-muhtâr,Iv, 314-315; Bilmen, Kamus, VII, 307; Ebû Gudde, Ahkâmü's-sicn, s. 507 vd.; Sirâc, "Ukûbetü's-sicn", s. 22; Bardakoğlu, "Hapis", XVI, 62.

¹²⁸  Kasanî, Bedâi, VII, 174; "Habs", el-Mevsû'atü'1-fikhiyye, XVI, 322.

¹²⁹  Kasanî, Bedâi, VII, 174; Bilmen Kamus, VE, 307; "Habs", el-Mevsû'atü'l-fikhiyye, XVI, 322; Zuhayli, el-Fıkhü'1-İslâmî, V, 464; Bardakoğlu, "Hapis", XVI, 62.

¹³⁰  Kasanî, Bedâ'i, VII, 174.

¹³¹  Yıldırım, İslam Hukukunda Mahpusun insanî Hakları, s. 96.